Acharya (Vyakarana)

  • Offered by:
  • Specialisation:
    Acharya – Vyakarana
  • Duration:
    Five Years (Ten Semesters)
  • Campus:
  • Eligibility:
    Students who have passed Prak-Shastri, Uttara-Madhyama, Sahitya-pravesha and any of the other recognized examinations equivalent to Class 12 are eligible for this program. They will also have to pass the entrance examination conducted by Chinmaya Vishwavidyapeeth.
ba-sanskrit

The five-year Integrated Master’s programme in ‘Vyakarana’ is aimed at training students thoroughly in Vyakarana Shastra. There are different traditions in India emphasizing different aspects of Vyakarana Sastra. This programme is designed in such a way that the students have the benefit of the qualities of all the traditions. Here the study starts with memorizing Astadhyayi consisting of 4000 sutras, and continues with the important granthas at primary level and then advanced level such as siddhantakaumudi, kasikavrti, mahabhasya etc. There are a variety of courses designed to build language and communication skills, computer skills and other skills helping the student to become employable. Students, at the end of the course, will be able to continue the tradition by teaching, going for higher studies or engaging in high quality research in their respective areas.

सम्प्रदायानुसारेण व्याकरणशास्त्रमधिजिगांसूनां कृते एषः पाठ्यक्रमः परिकल्पितः । पाणिनीये वैदुष्यं प्रेप्सुभिः प्राधान्येन अवगन्तव्याः अंशाः सन्ति अष्टाध्याय्याः क्रमः, शब्दसिद्धिप्रक्रिया, सूत्राणां लक्ष्यसाधकत्वपरीक्षा, आर्थिकविचाराः  चेति । सम्प्रति भारतदेशे अनेकाः व्यकरणाध्य्यनपद्धतयो दरीदृश्यन्ते यत्र एतेषामंशनां क्वचित् कश्चिदाद्रियते । इहास्माभिः ताः पद्धतीरवलोक्य, तदीयैर्गुणैश्छात्राः यथा युज्येरन् तथायं पाठ्यक्रमः परिकल्पितः ।

तत्र सौत्रक्रमज्ञानाय व्याकरणाध्ययनप्राणभूतमष्टाध्याय्याः स्मरणमादौ क्रियते । ततः सूत्रार्थज्ञानं, लक्ष्ये तत्समन्वयं च साधयितुं सिद्धान्तकौमुदी अधीयते । सिद्धान्तकौमुद्याः अध्ययनावसरे मध्ये एव, पौष्पी तिङन्तप्रक्रियापद्धतिः बोध्यते, यया पाणिनीयप्रक्रियायाः स्वारस्ये ज्ञाते तिङन्तप्रकरणस्याध्ययने सौकर्यं कल्प्यते । ततः सूत्रार्थानामुपरि प्रौढविचारपरे द्वे व्याख्ये, प्रौढमनोरमा-लघुशब्देन्दुशेखराख्ये अध्याप्येते यत्र प्राधान्येन शब्दसिद्धिप्रक्रियायाः वैशद्येन विमर्शः इतरैः सहकारिभिर्विषयैः सह कृतः । एतेन शब्दसिद्धिप्रक्रियायां पाटवं छात्रा अवाप्नुयुः ।

तत उत्तरं महाभाष्यस्य आद्यानि नवाह्निकानि, समर्थाह्निकं, कारकाह्निकं च अध्याप्यन्ते । अत्र सूत्रस्य अतिव्याप्त्यव्याप्त्यादिविचाराः, प्रत्याख्यानानि, उपसंख्यानानि इति सर्वस्यास्य परिचयो भवति । अनेन शास्त्रस्य सर्वात्मना परीक्षणं भवति ।

ततः आर्थिकविषयाणां परिचयाय वैयाकरणभूषणसारः, लघुमञ्जूषायाः सुबर्थविचारात्मको भागश्च अध्याप्येते । एतन्मध्ये वाक्यपदीयमपि अध्याप्यते यत्र व्याकरणस्य आर्थिकभागस्य मूलभूता अंशा निरूपिताः ।

एतावता अधीतेन छात्राः प्रायेण व्याकरणविषयस्य कस्यापि ग्रन्थस्य अवलोकने अवगमने विमर्शे च सामर्थ्यमाप्नुवन्ति । एतावती अध्ययनपद्धतिः अन्याभिः सभाभिः संचाल्यमानासु परीक्षासु भागग्रहणे छात्राणां सामर्थ्यं भवेदिति धिया कल्पिता ।  व्याकरणाध्ययनस्य मुख्यमुद्देश्यं भवति शब्दानां साधुत्वपरीक्षा । सा च स्वस्य इतरेषां च प्रयोगेषु । सा च विना प्रामाणिकप्रयोगावलोकनं न शक्यते कर्तुमिति तदर्थं प्राचीनानामर्वाचीनानां च विदुषां प्रयोगपरिचयाय काव्यमप्यत्र अनिवार्यविषयतया निवेशितम् । एवं व्याकरणाध्ययने अपेक्षितस्य न्यायशास्त्रस्य परिचयाय दीपिकासहितः तर्कसंग्रहोऽपि पाठ्यक्रमे निवेशितः ।

ततः छात्राणां संवहनगणकयन्त्रप्रयोगादिकौशलवर्धनाय अन्ये च विषयाः निवेशिताः सन्ति ।

PROGRAMME STRUCTURE
Semester-wise Courses
Acharya Vyakarana
Semester 1
Course TypeCourse Title
Coreअष्टाध्यायीधारणा – १ (१, २, ६/१, ६/४, ७, ८ अध्यायाः)
Proficiency

English – 1/ Hindi- 2

Foundationसंस्कृतभाषा – १ (रघुवंशम् – द्वितीयः सर्गः)
Foundationव्याकरणप्रवेशः (सन्धिः, कारकम्, समासः, प्रक्रियापरिचयः)
Self-ImmersionYoga & Meditation
Semester 2
Course TypeCourse Title
Coreअष्टाध्यायीधारणा – २ (३, ४, ५, ६/२, ६/३ अध्यायाः)
Coreसिद्धान्तकौमुदी – १ (आदितः अजन्तपुंलिङ्गान्ता)
ProficiencyEnglish – 2 (Business Communication) / Hindi- 2
ProficiencyEnglish – 3 (Communication Lab) / Hindi- 3
Foundationसंस्कृतभाषा – २ (चम्पूरामायणम् – बालकाण्डः)
Semester 3
Course TypeCourse Title
Coreसिद्धान्तकौमुदी – २ (अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रभृति अव्ययान्ता)
Coreतिङन्तप्रक्रिया (पौष्पपद्धत्यनुसारिणी)
ProficiencyComputing Lab (1)
ProficiencyComputing for Business & Society
Foundationसंस्कृतभाषा-३ [तर्कसंग्रहदीपिका – १ (प्रत्यक्षखण्डान्तो भागः)]
FoundationIndic Knowledge Systems – 1
Semester 4
Course TypeCourse Title
Coreसिद्धान्तकौमुदी – ३ (स्त्रीप्रत्ययप्रभृति समासाश्रयविध्यन्ता)
Proficiencyसंस्कृतभाषा – ४ (वेणीसंहारम् – १, २, ३ अङ्काः)
Foundationतर्कसङ्ग्रहदीपिका -२ (अनुमानखण्डादारभ्यान्तम्)
FoundationIndian Knowledge Systems – 2

Self-Immersion

Introduction to Seva
Semester 5
Course TypeCourse Title
Coreकाशिका (प्रथमोऽध्यायः)
Coreप्रौढमनोरमा – १ (आदितः पञ्चसन्ध्यन्ता, सश्ब्दरत्ना)
Coreसिद्धान्तकौमुदी – ४ (तद्धितप्रकरणं द्विरुक्तप्रकरणं च)
Coreसिद्धान्तकौमुदी – ५ (दशगणीप्रभृति कर्मकर्तृतिङ्प्रकरणपर्यन्ता)
ProficiencyEnglish – 4 (Communication Lab) / Hindi- 4
Semester 6
Course TypeCourse Title
Coreप्रौढमनोरमा – २ (अजन्तपुंलिङ्गान्ता, सशब्दरत्ना)
Coreपरिभाषेन्दुशेखरः – १ (१ – २८)
ProficiencyBusiness, Government and Society
Foundationसिद्धान्तकौमुदी – ६ (लकारार्थप्रभृति उत्तरकृदन्तपर्यन्ता)
Semester 7
Course TypeCourse Title
Coreस्वरप्रक्रिया
Coreलघुशब्देन्दुशेखरः – १ (संज्ञापरिभाषाप्रकरणे)
Coreप्रौढमनोरमा – ३ (अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रभृति अव्ययान्ता, सशब्दरत्ना)
Coreपरिभाषेन्दुशेखरः – ३(शेषः)
Semester 8
Course TypeCourse Title
Coreलघुशब्देन्दुशेखरः – २ (पञ्चसन्धिप्रकरणम्)
Coreप्रौढमनोरमा – ४ (स्त्रीप्रत्ययप्रभृति अव्ययीभावान्ता, सशब्दरत्ना)
Coreमहाभाष्यम् – १ (१,२,३, अह्निकानि)
Coreमहाभाष्यम् – २ (४, ५ अह्निके)
Semester 9
Course TypeCourse Title
Coreभाट्टरहस्यम् (प्रथमार्थविचारपर्यन्तम्)
Coreवाक्यपदीयम् (साधनसमुद्देशः)
Coreमहाभाष्यम् – ३ (६,७,८,९ आह्निकानि)
Coreवैयाकरणभूषणसारः (धात्वर्थः, नामार्थः, लकारार्थः)
Coreवाक्यार्थप्रस्तुतिः – १
Semester 10
Course TypeCourse Title
Coreव्युत्पत्तिवादः (भेदान्वयविचारपर्यन्तः)
Coreमहाभाष्यम् – ४ (समर्थाह्निकम्)
Coreवैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा (आदितः तात्पर्यनिरूपणान्तो भागः)
Coreप्रबन्धलेखनम् + वाक्यार्थप्रस्तुतिः
Coreवैयाकरणभूषणसारः – २ (शेषः)

Faculty